Stambolli dhe pjekuria

Qyteti i huaj që më ka pëlqyer pa masë që në pamje të parë është Stambolli. Nuk parashikoja që do më pëlqente aq shumë. Edhe mënyra e të pëlqyerit më habiti dhe, ndoshta, kjo habi përbën arsyen kryesore për këtë dashuri me shikim të parë – e vetmja e këtij lloji. Çfarë prisja ishte një tip bukurie të rrënuar, një vend zymtësisht romantik, sepse në atë kohë sapo kisha mbaruar romanin autobiografik të Orhan Pamukut Stambolli: Kujtimet dhe Qyteti (2003).

Një tjetër arsye e pjesshme për këtë dashuri dhe besnikëri (në memorie, jo fizike) të papritur është bukuria e pandrojtur e qytetit, pushtuese, e pranishme deri në kufij të teprisë. Shkurtimisht, një bukuri që nuk ka frikë të shfaqet dhe të shprehë fuqinë e saj në mbytjen e gjithçkaje tjetër që mund të jetë objektivisht më e rëndësishme por jo aq e fortë sa të mposhtë influencën e saj iracionale.

Çfarë më kujtohet kryesisht është gjelbërimi i këtij qyteti dhe veçanërisht lulet. Stambolli zgjoi një nostalgji të fjetur deri në atë kohë, mallin për parqe e kopshte botanike të cilët vetvetiu, në mënyrë të natyrshme, përmbajnë të njëjtën lloj bukurie trullosëse dhe aspak modeste: e gjelbërta e qetë e ndërprerë nga ngjyra të ndezura, të gjalla.

Sigurisht që të qenit banuese e një qyteti të ndotur nga betoni, pluhuri dhe fytyra kryesisht të palumtura, vetëm zmadhon këtë kombinim nostalgjie dhe dëshire për diçka që lufton dhe mund gjithçka tjetër thjesht duke ekzistuar. Megjithëse mund të duket sikur mendimi për kopshte e rrethuar nga mijëra probleme më kryesore në Tiranë ngjason me vajtjen në kinema gjatë një periudhe me luftë, për shembull (aktivitet që në fakt është shtuar në ato periudha), vazhdoj të ëndërroj për një kopsht më tepër se interierin e një shtëpie, për shembull, ose një sistem më efikas transporti, si duhet të mendojë një qytetar i mirë dhe i përgjegjshëm.

Këto ditë, e sfilitur nga dhuna shqisore në Tiranë e kap veten duke i kuptuar të moshuarit e çuditshëm në Amerikë (më parë të paragjykuar dhe gjykuar si njerëz pa jetë interesante ) të pajisur me gërshërë të mëdha kopshtarie dhe durim. A është kjo dashuri e re për kopshtarinë dhe lulet një shenjë plakjeje apo pjekjeje?

Le të themi që përgjigjen ende nuk e di por mendoj që Stambolli, qyteti që prisja të doja në një mënyrë dramatike dhe melankonike siç më kishte përgatitur Pamuku, më habiti tërësisht dhe jashtëzakonisht me ngjyrat e tij të hareshme dhe ringjalli një dashuri të fshehur për disa dekada brenda meje.

Istanbul and getting older

My favorite foreign city is Istanbul. I anticipated a ruined type of beauty, a gloomily romantic kind of place as I had just finished at that time Orhan Pamuk’s Istanbul: Memories and the City (2003). I didn’t expect to like it in the way I did and as much, but part of the reason for this unforeseen love and fidelity is the city’s (or rather the parts I saw) unexpectedly unabashed, showy-to-the-limits-of-being-excessive, beauty. In short, beauty unafraid of being present and of expressing its power, capable, if unleashed, of drowning out everything else which might be more important logically but not strong enough to match its irrational influence. What I remember most vividly is the city’s greenery and, most importantly, its flowers. Istanbul made me aware of a sleeping sense of nostalgia for parks and botanical gardens which inherently contain that same kind of overwhelming and unsubtle beauty; the soothing green punctuated by bright, lush colors.

Of course, being an inhabitant of a city polluted by concrete, layers of dust, and unhappy-looking people only increases this mix of nostalgia and desire for something that fights and outweighs everything else just by existing. While it may seem that thinking of gardens in Tirana is the same as watching a lot of movies during times of war (which has happened) – the city has so many other, seemingly more exigent problems – I keep thinking that more than anything, I want a garden. Instead of imagining a comfortable house inside, I dream of the outside and I suddenly understand all the weird older people in the U.S constantly tending to their yards – garden is too romantic a word for the U.S – with their patience and gardening shears. Is this love of gardening and flowers a sign of getting older or just maturing? Let’s say that I don’t know but I think that Istanbul, the city I expected to love in a melancholy dramatic way as I read it in Pamuk, completely surprised me with its joyous colors and awakened a dormant love within me. In beauty I trust!

Aksidente dhe heroina

Fraza train wreck (shkatërrim, aksident treni) nënkupton dikë që nuk mund të shkojë askund përveçse drejt vetëshkatërrimit zakonisht katastrofik dhe të rrëmujshëm. Zakonisht, njerëzit që meritojnë këtë përshkrim janë qartësisht jo në kontroll të botës së tyre të brendshme e cila, në këto raste, rrjedh në mënyrë të sikletshme jashtë. J., partneri im i zakonshëm në krime e aventura, po krahasonte një të njohur me një train wreck, shprehje të cilën më pas e përdorëm si një nofkë mizore për raste të pafundme. “Njerëzve iu pëlqejnë train wrecks,” tha J. “sepse mund t’i ndihmojnë duke u ndjerë më mirë për veten.

” Megjithëse fillimisht ndjeheshim larg këtij epiteti , më vonë, me gjysëm zemre, e përfshimë edhe veten në këtë kategori – në momente, jo gjithmonë – por si një kllapë ndarëse nga të tjerët vendosëm që jemi train wrecks të natës, jo aq të dukshëm por, ndoshta, për këtë arsye edhe më të rrezikshëm. Tema e trenëve dhe aksidenteve më kujtoi një profesor i cili vazhdimisht më shkaktonte të dyshoja (dhe rrjedhimisht përmirësoja) mënyrën e leximit.

Tek romani Anna Karenina, si një episod veçanërisht të rëndësishëm, ai zgjodhi kthimin e parë të Anës në Shën Petersburg pas periudhës fillestare të njohjes me Vronskin. Këtu, Ana po përpiqet t’i shpëtojë tërheqjes të pashmangshme. Si studentë letërsie duhet të analizonim elementët dhe rëndësinë e fragmentit në lidhje me tërë veprën.

Dhe, megjithëse në mënyrë teorike e kuptoja domethënien, kjo pjesë specifike nuk më dukej aq e rëndësishme deri relativisht vonë. Duke pare e shpërqëndruar filmin më të fundit bazuar në romanin e famshëm kuptova se në atë moment të librit treni fillon udhëtimin e tij mbi shina dhe asgjë s’mund t’a ndalojë deri sa të arrijë atje ku duhet. Historia fillon në atë moment, ecën pa u ndalur dhe mbaron vetëm kur mbaron dhe Ana.

Manjola

Rruga e një manjole e cila ishte nisur drejt meje si dhuratë u ndërpre nga dikush tjetër që e mori padrejtësisht.

Kur e pashë, në duart e gabuara, përveç pamjes, më pëlqeu jashtëzakonisht edhe era, e cila përveçse më rikujtoi (à la Proust) një nga vendet më ka mahnitëse për mua në fëmijëri – kopshtin botanik në Tiranë – më dehu në mënyrë të natyrshme. Pashë një tjetër dhe e kërkova paturpësisht megjithëse kësaj here nuk ishte nisur drejt meje.

Fillimisht e vura shumë afër vetes që ta shihja dhe ta nuhasja pa rreshtur. Por, pak nga pak, vura re që era ishte shumë e fortë dhe e largova në një tavolinë tjetër, sipas dikujt që më njeh mirë, “për ta ndarë me të tjerët jo nga dëshira por nga nevoja.” Tashmë e kuptoj se disa gjëra është mirë t’i mbash paksa larg në kohë dhe ndoshta distancë …kopshtin botanik nuk e kam rivizituar që nga hera e fundit – 7-8 vjeç me gjyshin – dhe për ca kohë s’besoj të kem një dëshirë po aq të flaktë për  një manjolë.

Ëndërrimtarët

Asnjëherë nuk e kam vlerësuar veçanërisht filmin The Dreamers/Ëndërrimtarët të Bernardo Bertoluccit; në fakt, e kam nënvlerësuar deri më sot kur, papritmas m’u kujtua pa lidhje me ndonjë gjë konkrete dhe, po aq papritmas, kapa thelbin. Filmi përqëndrohet në historinë e ndërlikuar dhe perverse të një motre dhe vëllai të cilët shprehin ndjenjat e ndërlikuara për njeri-tjetrin nëpërmjet një personi të tretë.

Në sfond të lojërave kryesisht emocionale/seksuale të të dyve dhe obsesionit me kinemanë (mjet i zakonshëm i arratisjes nga realiteti), zhvillohen protestat e studentëve francezë gjatë viteve ’60 të cilat injorohen pothuajse plotësisht nga protagonistët tanë.

Refuzimin e botës reale nga personazhet kryesorë e kam kuptuar gjithmonë; jo vetëm e kuptoj por identifikohem me atë lloj pozicionimi ndaj realitetit të përditshëm. Por, thelbin e filmit e kisha kutpuar thjesht me logjikë deri në momentin kur duke menduar për disa ndërlikime personale pjesërisht të krijuara ose të paktën të zmadhuara, ndjeva që në vend që të bëja atë që duhej – shkruaja, përktheja –po zhytesha me vetëdije në një vuajtje gjysëm- artificiale qëllimisht për të shmangur detyra ose dhe kënaqësi që kërkojnë pak mundim; po shteroja çdo burim energjie për punë duke e kanalizuar në një drejtim më të natyrshëm e që sjell më shumë kënaqësi…pa aq mundim.

Në një moment, duke vrapuar pothuajse pa zhurmë nga këto mendime të parehatshme, e kuptova shumë qartë motivin, arsyen e vëllait dhe motrës dhe lojërave të tyre emocionale: në një botë të izoluar të krijuar nga ata vetë dhe nën kontrollin e tyre (pavarëisht rrezikut të rrëshkitjes në zona tepër tëdyshimta), të dy dëshpërimisht mbahen fort tek fëmijëria e tyre, refuzojnë ndërhyrjen e botës së jashtme. Në fund, kontakti me botën konkrete i vret sepse nuk janë të përgatitur.

E kuptova në një sekondë thelbin dhe m’u kujtuan fjalët e dikujt të cilat gjithashtu i kuptova vërtet vetëm në lidhje me filmin: seksi është streha e të friksuarve, një botë lodër kur ke frikë të dalësh përjashtë dhe të përballosh kufizimet dhe, akoma më e rëndësishme dhe e rëndë, të përballosh mundësitë dehëse dhe çoroditëse për të krijuar diçka më konkrete.