by Kleitia Vaso

Fjalën sinestezi, një çrregullim i lehtë dhe i këndshëm neurologjik, e hasa për herë të parë në një libër apo intervistë të shrimtarit të famshëm rus, Vladimir Nabokov. Fjala çrregullim është e duhura vetëm nëse kuptohet si një devijim që i shton shijen dhe kuptimin diçkaje në vend që të pakësojë vlerën e saj. Edhe termin sinestezi nuk e gjeta në shqip, fakt që më shtyn të mendoj se nuk është një çrregullim tmerrësisht i njohur këtu ose që, edhe kur ekziston, thjesht mungon fjala për gjendjen, një fenomen disi i përhapur në shoqërinë tonë. Por, pavarësisht këtyre shqetësimeve gjuhësore, më duket e përshtatshme që një shkrimtar, mendjen e të cilit e kam admiruar gjithmonë me gjithë ose për shkak të teprive dhe shfaqjes së paturpshme të virtuozitetit të tij sidomos në romanin e fundit, Ada ose Ardor (zjarrmi):Kronika e një Familje, do të kishte këtë çrregullim ekzotik, një simptomë artistësh kryesisht.

Fjala sinestezi, e ndarë në pjesë, do të thotë “bashkimi i shqisave” dhe nënkupton reagimin e një shqise, p.sh nuhatjen, prej stimulimit të një tjetre, në sipërfaqe e palidhur me këtë të parën, p.sh shikimi. Në rastin e Nabokovit, “ngatërrimi” shqisor lidhet me vizualizimin e shkronjave në ngjyra të caktuara, të cilat, sipas perceptimit subjektiv të autorit, iu përshtaten formës dhe natyrës të tyre. Kategorizimi i ngjyrave të tij nuk më kujtohet por le të supozojmë se I-ja është e zezë, K-ja e artë dhe A-ja me siguri e bardhë ose rozë. Fatkeqësisht, shkronjat e mia nuk më shfaqen në vizione me ngjyrat e tyre përkatëse por, me pak mundim, duke e kthyer në një lojë, mund t’iu përcaktoj ngjyra që përputhen me karakterin e tyre më tepër se të tjera.

Megjithëse shumë artistë shprehen se janë të privilegjuar me këtë fenomen, ndoshta për tu ndarë përfundimisht nga turma, besoj se Nabokov e kishte vërtet. Librat e tij janë plot lojëra fjalësh e idesh, puzzle dhe gjëagjëza të krijuara më tepër për argëtimin e tij personal, ndoshta si reagim ndaj një bote që nuk mund të jetë e sinkronizuar me intelektin e tij. Megjithatë, ai përsëri ka nevojë për ne, për të shpalosur, si një pallua, gjithë prizmin e dhuntive të tij të dhuruara nga zoti dhe të rafinuara nga ai vetë. Dhe, sepse mendja e tij e mbi- ndjeshme dhe reaguese percepton thellësisht vibrimin e ngjyrave e tingujve, ne, lexuesit e tij të thjeshtë e vdekatarë, mund ta ndjejmë gjithashtu.

Megjithëse më parë e kateg orizoja Nabokovin si një shkrimtar që i drejtohet kryesisht trurit me lojërat e tij dhe sfidat ndaj ne lexuesve, më pas kuptova se është një shkrimtar që synon t’i “kapë” të dyja: mendjen, por edhe shqisat, pjesën sensuale. Ka ndodhur duke lexuar librat e tij që, për herë të parë, fjala akuamarinë më përcolli aromën e detit, fjala ardor (zjarrm/ngrohtësi) zgjoi imazhin e një flake gjithëpërfshirëse,fjala petal një fllad të lehtë, ngjyrë rozë, etj. Fjalët e fjalitë melodike e ndjellëse të shkrimtarit mundësuan njohjen më të thellë të natyrës time, lumturia e të cilës lidhet direkt dhe fuqishëm me shqisat, ndjeshmërinë e konsiderueshme ndaj fjalëve të gjetura dhe të kënaqshme për syrin e veshin, efektin transportues të aromave, cilësinë e ngrënëshme të ngjyrave.

Leximi i veprave të tij më ndërgjegjësoi për kapacitetet e mendjes time, e cila, nëse e tendosur, e sforcuar (me dëshirë), e torturuar (por jo tepër) mund të jetë e aftë për të perceptuar,përthithur dhe pranuar bukurinë dhe pasurinë e botës dhe realitetit. Besoj se të gjithë posedojnë të njëjtën aftësi –të zgjuar apo të fjetur –për të përjetuar botën më plotësisht; truku qëndron në “hapjen e dyerve të perceptimit,” një frazë e famshme e William Blake, poetit profetik Romantik, e përdorur më pas si titull prej Aldous Huxley-t dhe e huazuar prej tij nga grupi muzikor The Doors për emrin e tyre. Më vjen keq të pranoj që domethënien e vërtetë të kësaj fraze e kam kuptuar relativisht vonë, më vonë seç duhet.

Por, në momentin që këto dyer happen disi dhe kënaqësia e thellë shqisore përjetohet, ajo nuk mund të zëvendësohet në vazhdim me versione më të zbehta dhe mungesa e plotë e saj, në raste, e kthen gjithçka në ngjyrën dhe shijen gri; në këto episode ekstreme, kur nuk arrin të perceptosh e ndjesh asnjë lloj bukurie e kënaqësie, edhe distanca më e shkurtër transformohet në një udhëtim më të gjatë e të lodhshëm se ai i Odisesë, të cilin, kur dëshira mungon, të vjen më natyrshëm ta bësh këmbadorazi, duke u zvarritur.

Pavarësisht boshllëkut të krijuar në mungesë, e konsideroj një dhuratë këtë zbulim ose zgjerim të mundshëm në perceptim; por, si shumë gjëra, zhvillimi apo neglizhimi i këtij fenomeni varet nga dëshirat dhe qëllimet tona. Si çdo gjë që është vërtet e mirë, ai kërkon një sforcim dhe investim që për shumë pengohet nga prakticiteti dhe efiçenca e jetës të përditshme. Megjithëse të gjithë e kemi kapacitetin për këtë “ngatërrim” shqisash dhe zgjerim perceptimi, zhvillimi i tyre bie nën kategorinë e luksit dhe jo domosdoshmërisë.

Ajo që di me siguri është se gjatë një vizite në Galerinë e Arteve për të parë ekspozitën e një koleksioni veprash të Sigmar Polke-s të titulluar Muzikë nga një Burim i Panjohur, të cilat me ngjyrat e tyre dhe titujt e çuditshëm dhe misteriozë plotësonin njëkohësisht dëshirat e mendjes dhe shqisave, isha relativisht e lumtur; ose, më saktë, e kënaqur dhe tërësisht e përqendruar tek tablotë me ngjyrat e tyre të pasura. Më përfshinë veçanërisht ato që mbizotëroheshin nga ngjyrat blu dhe e artë, të cilat më krijuan ndjesinë e një arome paksa të rëndë dhe të ëmbël, ndoshta për shkak të lidhjes indirekte dhe subjektive mes të artës dhe shisheve të parfumeve.

Në një pikë, u ndala përballë një pikture me një kombinim të painjorueshëm të një të verdhe të fortë me një jeshile po aq të spikatur. Çfarë më tërhoqi vëmendjen më tepër se piktura (e cila nuk ishte e preferuara ime vizualisht) ishte titulli i saj, “ka shije kaq të mirë pranvere,” dhe megjithëse objekti i gjelbër në sfondin e verdhë mund të ishte edhe një lakër, ishte mjaftueshëm i papërcaktuar për të përfaqësuar një sërë gjërash. Duke e parë, pas leximit të titullit, e ndjeva freskinë e të verdhës dhe të gjelbrës dhe mendova, po, edhe pranvera ka një shije dhe në sajë të aftësisë të Polkes për ta ndjerë dhe prezantuar këtë, mund ta nuhasja dhe pothuajse, shijoja, edhe unë.

by Kleitia Vaso