by Kleitia Vaso

Para se të lindim, pranojmë brenda vetes, pa i njohur, jetë dhe zgjedhje që nuk janë tonat, të cilat na paraprijnë. Formohemi prej tyre. Ndoshta më vonë, mund ta drejtojmë disi fatin e karakterin tonë, por edhe kjo fuqi e kufizuar afirmon apo revoltohet kundër asaj që ka ardhur përpara.

“Fati është gjeografi,” ka thënë një më i mençur se unë. Vendndodhja ime e parë ishte shtëpia në të cilën u ktheva prej maternitetit, pa ditur si apo pse pikërisht atje. Me përjashtim të prindërve, fytyrat e para kanë qenë ato të gjyshes dhe gjyshit nga ana e babait, në shtëpinë e të cilëve kalova shtatë vitet e para të jetës. Si një pjesë e natyrshme dhe shtresa e parë e imja, janë të vetmit njerëz që i kanë shpëtuar çdo lloj analize. Duke jetuar, pa kuptuar se çfarë po bëja, kam vëzhguar karakteret dhe zakonet e tyre që janë futur, pa patur nevojë për leje, brenda meje. I kam dashur pa i diskutuar apo gjykuar, pa ju vendosur epitete. Kam pranuar brenda vetes çfarëdo që më kanë ushqyer, në kuptimin e parë dhe atë figurativ. Të distancuar nëpërmjet urës – prindërve në një largësi/lartësi të rehatshme – ata mund të shmangnin çdo lloj zemërimi, refuzimi, fajësismi.

Dhoma e tyre ishte gjithmonë me diell ose ashtu më kujtohet, me ëmbëlsira të fshehura, por jo për gjatë, dhe libra pa fund. Vendi i parë që më kujtohet, si atmosferë. Një vend që nuk e zgjodha por nuk do e ndërroja. Ai që thjesht duke qenë, ushqeu shqisat, formoi shijet, në heshtje, pa u kuptuar. Që atëherë, i dua të gjitha gjërat e mësipërme, ndoshta më tepër seç duhet: diellin, ëmbëlsirat, librat.

Ndërkohë që filloj të shkruaj për ta, pa ditur pse pikërisht në këtë moment, mamaja na shkruan e na kujton se dhjetëvjetori i vdekjes së gjyshes është të nesërmen. Data nuk më fiksohet kurrë. Ndoshta sepse kur ndodhi, jetoja larg e nuk isha atje. Si rrjedhojë, anashkalova pjesën më të vështirë. Megjithatë, ajo është e vetmja që kam parë në ëndërr.

Tani, në një vend tjetër të huaj, çuditërisht të ngjashëm me vendin ku jemi rritur – në ndjesi më tepër se detaje – J. dhe unë dalim për shëtitje çdo ditë. Përditë, shohim të njëjtët zogj që pak nga pak kemi filluar t’i njohim. Aq shumë, në fakt, sa me pak më tepër kohë dhe vëmendje do të fillojmë t’i dallojmë nga njëri-tjetri e mund t’ju vendosim edhe emra. Mjellmat, më të bukurat dhe më përtacet, pëllumbat, të lezetshëm dhe të shëndoshë si gjyle fluturuese, pulëbardhat e shëmtuara por shumë të zonja, rosat me qafën ngjyrë smeraldi dhe, në fund, korbat më vetmitarë.

Korbi. Fillimisht duket i shëmtuar thjesht se kështu trajtohet e kështu je mësuar ta shohësh. Gradualisht, vë re fytyrën ekspresive dhe kërcimin anash, sidomos kur ndjehet në rrezik. Kjo lëvizje që e dallon nga zogjtë e tjerë është aq qesharake dhe e lezetshme njëkohësisht saqë sa herë e shoh më pushton një valë dashurie dhe keqardhje. Ndoshta kjo dashuri misterioze për këtë zgjedhje të papritur filloi ditën kur J. tha se zogu i çuditshëm i kujton gjyshin tonë. Vërtet, ngjajnë me njëri-tjetrin. Pamja e errët, sqepi dhe hunda pak e përkulur, sytë e butë, shprehja e drejtpërdrejtë, lëvizja e vazhdueshme.

Kështu që tani, e mendoj për ditë. Nuk mund të shpjegoj më mirë se kaq një dashuri që lindi para se të lindja vetë dhe një që nuk ka pasur kurrë nevojë për fjalë. Nga ana ime, të paktën. Vetë emri im niset nga tre shkronjat e para të emrit të tij dhe vetëm pas tyre shkëputet për të fluturuar vetë. Më pas, e vogël, i vura një emër tjetër, për arsye lehtësie megjithëse J. thotë se e bëra e nxitur nga xhelozia e të pasurit një emër të ngjashëm. E pagëzova, në një farë mënyre, me një emër i cili iu ngjit dhe nuk iu shqit gjatë gjithë jetës së tij. Ai zgjodhi emrin tim, në mënyrë indirekte, unë të tij, atë që mendova se i përshtatej. Si unë, kishte studiuar letërsi, por edhe ky është një fakt që vetëm në retrospekt mund të përdoret si fjongo për të lidhur gjithçka tjetër. Nuk më nxiti në mënyrë direkte të zgjidhja atë që më pëlqente. Por ka qenë atje si ndjesi, e depozituar diku tek unë, një dashuri e trashëguar, e ndjerë dhe e ndarë por e pathënë.  Çdo ditë, kur gjejmë justifikime të ndryshme për të dalë nga shtëpia – blerjen e bukës,  hedhjen e diçkaje, çfarëdo të jetë – dhe kthehemi orë më vonë, na kujtohen hyrjet e daljet e shpeshta të tij pasi “harronte” të blente diçka dhe zhdukej menjëherë për ta gjetur. I pëlqente shumë të ecte.

Në një mënyrë, vdiq duke ecur. U rrëzua dhe vdiq shkurtimisht pas kësaj. Të gjithë e parandjenim, besoj, se vdekja e tij do të vinte nga ajo që e mbante të gjallë: nevoja për të dalë e për të ecur.

Nuk u habita kur mësova për vdekjen e tij. Ose, të paktën, kështu mendova. Ishte në spital për disa ditë mbas aksidentit dhe nuk dukej mirë. Kur më lajmëruan në telefon, nuk qava. Isha me një njeri shumë të afërt, i cili ma kujton pak atë pavarësisht brezave që i ndajnë. Përsëri, si ndjesi, jo në detaje. Pas lajmit dhe tronditjes të shkurtër, shoku ofroi të ecte me mua deri tek shtëpia e gjyshit. Megjithëse pak e çorientuar, ndjehesha në rregull dhe vazhdova të flisja normalisht. Fillova të ecja pa mendje drejt shtëpisë, një rrugë e kaluar prej meje aq herë që nga fëmijëria ime, sa mund ta bëja me sy mbyllur. Por, papritur, në një kthesë të cilën e kam parë më mijëra herë, nuk dija nga të shkoja. Mu duk tërësisht e huaj, si qyteti ku isha rikthyer, rrugët, njerëzit. Në një çast, gjithçka mu duk sikur nuk e kisha parë kurrë më përpara.

Paksa i habitur, shoqëruesi më orientoi në drejtimin e duhur. Ndoshta, dalloi rrugët e tërthorta që merr  tronditja apo dhimbja, çfarëdo ishte. Ndërkohë që ju afruam pallatit, për të thënë gjënë e duhur apo për të shprehur keqardhjen që e di ai ndjente, ai pëshpëriti “ngushëllime,” a “të rroni e ta kujtoni,” një nga formulat që thuhen në këto raste. Nuk besoj se kishim folur shumë deri sa arritëm atje. Në gjendjen time të ndjeshme, si rrallëherë pjesa e brendshme dhe e jashtme ishin një me njëra-tjetrën, rrugën dhe vetë atë. Fjalët e tij më zgjuan. Të thëna me qëllimin e vendosjes të një ure midis nesh, na ndanë përsëri në dy. Duhet të përdornim fjalët tona.

by Kleitia Vaso