by Kleitia Vaso

“Nuk do të ndalemi së eksploruari. Fundi i eksplorimit do të jetë arritja në pikënisje dhe njohja e këtij vendi për herë të parë.” T.S. Eliot

Në ditët para leximit të kësaj shprehje, po mendoja diçka të ngjashme, por pa saktësinë dhe bukurinë e përkufizimit të poetit. Ndoshte fjala e ngjashme është e tepërt. Fenomeni, i cili po rrotullohej në mendjen time, derisa gjeti fjalët e Eliot për ta shpjeguar, mund të duket sipërfaqësor dhe i parëndësishëm. Megjithatë, pavarësisht faljes të kërkuar në mënyrë indirekte në këtë hyrje, thellë-thellë, nuk ndjej aspak keqardhje. Më fal që nuk më vjen keq – do të kishte thënë Beyoncé po të këndonte në shqip. Fatmirësisht për të dhe për ne, këtë shprehje e ka kënduar në anglisht. Për të kuptuar një fije të universit, fillohet edhe nga vetja; por, e kuptoj që pranëvednosja e rreshtave të poetit me flokët e mia mund të krijojë pak bezdi.

Pavarësisht se ndodhem thellë në veri, ditët e fundit kanë qenë çuditërisht të ngrohta dhe me diell. J. dhe unë besojmë se dielli, i nxitur nga dashuria e natyrshme për të dhe frika jonë e madhe për një jetë pa të, na shoqëroi ditët e para të ri-vendosjes, deri sa të përshtateshim paksa. Megjithatë, kjo frikë nuk nënkupton se vendet e ftohta nuk kanë të mirat e tyre. Uji, për shembull, në këtë qytet mund të pihet nga rubineti, një eksperiencë të cilën pothuajse e kisha harruar pasi është bërë e pamundur në shumicën e vendeve. Herën e fundit që mbaj mend ta kem pirë në këtë formë, pa frikë dhe pendim gjatë apo më pas, ndodhet shumë larg në kohë dhe hapësirë – në fëmijërinë e largët, të zhvendosur prej viteve e vendeve, në kutpimin e parë, dhe prej disa shekujve nëse flasim për mënyrë jetese. E përmend diellin dhe ujin jo për të theksuar ndotjen dhe shaktërrimin e qyteteve tona dhe rrjedhimisht trupave tanë, por për të nënvizuar efektin e tyre zbukurues për flokët.

Për të mos e zgjatur tepër, në një ditë të bukur me diell por paksa të ftohtë, u ngrita nga gjumi dhe pothuajse u verbova nga shkëlqimi dhe ngjyra e flokëve. Në të, mund të dalloja lloj-lloj nuancash të paperceptueshme deri në atë moment – fije ngjyrë gruri, druri, bakri e bronzi. U lumturova që pata mundësinë ta shihja edhe një here atë dhe të konfirmoja që kujtimet e mija nuk kishin qenë të  intensifikuara nga aureola e nostalgjisë. Por, këtë ngjyrë mund ta vlerësoja vetëm pas vitesh tradhëtie me një mori ngjyrash artificiale e pas disa javësh tundimi për t’i ndryshuar sërish. Në këto javë të fundit, ngjyra natyrale mu duk pa jetë dhe e mërzitshme. Fatmirësisht, nuk u nxitova. Me gjakftohtësi jo-karakteristike, arsyetova se pushimi dy-vjeçar prej bojës kishte ardhur nga frika prej fundit. Ndjeva, atëherë, se tani ose kurrë do të ishte momenti i duhur për të rivizituar flokët e mëparshme.

Javët të cilat e vunë në rrezik këtë liri të rigjetur ishin javë të kaluara në qytetin tim të lindjes, një qytet i cili është i shëndetshëm për mua në shumë aspekte por jo për flokët. Të miat apo të gjithkujt, në fakt. Ndjeva admirim për gratë të cilat, me një fuqi të mbinatyrshme, arrinin të shkëlqenin në atë ndotje të shfrenuar. Por, gjithashtu, më erdhi keq për kohën, mundimin, mendimin dhe paratë e harxhuara për ngjyrosje, çngjyrosje, shtrirje apo fryrje në një ambient ku elementet që duhet të të ushqejnë, të sulmojnë si armiku më i hidhur. Me elementë, nuk nënkuptoj shampo apo locione të shumëllojshme – ndonëse edhe këto mund të përmirësoheshin – por ajër të pastër, diell, oksigjenin e dhuruar bujarisht nga pemët e lulet, jodën e detit, të gjitha këto të përpira me çdo pore të trupit. Në ëndrra të guximshme, besoj se nuk kam nevojë për shampo e kozmetikë por mund të ushqehem, pastrohem, rinohem thjesht nga elementët primarë. E vërteta nuk është larg prej kësaj, e ndjej. E perceptoj atë pikërisht duke parë anën e errët, të kundërtën e saj, papastërtinë, e cila thjesht duke ekzistuar grumbullon kapicën e gjërave të nevojshme për ta mbuluar atë.

Matizimi i flokëve, lëkurës, i gjithçkaje fillon ditën e ardhjes në Tiranë dhe mbaron momentin që shkel në një vend tjetër. Ky fenomen shkaktohet nga ajri tmerrësisht i ndotur dhe uji gëlqeror. Disa rrudha shtohen gjithashtu nga shtrembërimi i përditshëm i fytyrës nga zhurma apo ndonjë makinë që rrezikon të të sakatosë për të mos “lodhur” frenat. Për fatin tim të mirë, nuk është e nevojshme të llogaritësh përqindje betoni e pemësh apo makina për metra katrorë për të kuptuar një gjendje alarmante që ndjehet me çdo frymëmarrje. Ashpërsia e ujit dallohet në mometin e kontaktit me flokët apo lëkurën e zbulohet tërësisht në momentin e prekjes nga uji si mëndafsh në çdo vend tjetër. Ajri thellon ashpërsinë duke veshur çdo milimetër të qenies tënde me një film pisllëku, prova e të cilit ndodhet në dush sa herë që lahesh. Ky betonizim fizik ndodh çdo herë që del në qytetin më të dashur për ty, të cilin je e detyruar ta braktisësh, edhe një herë, për arsye të këtyre e të tjera pabesive të krijuara prej njeriut. Megjithatë, ekzistojnë disa banorë të zgjuar që e shmangin këtë gjullurdi e zhul dhe janë pikërisht ata që e kanë krijuar atë. Këta dinakë shpëtojnë duke lëvizur vetëm me makina dhe duke u tërhequr për të jetuar në kodrat që rrethojnë qytetin, atje ku gjelbërimi nuk është rrafshuar ende plotësisht e ku ajri është më i pastër. Distanca nuk është aq e madhe, fatkeqësisht. Kam frikë se helmi apo ndonjë element i dëmshëm që do të trashëgohet me breza të tërë është futur e rrezik nuk del. Dëmi është bërë. Përdorimi i makinës thjesht siguron trashjen e lluqësimin e trupit që ka nevojë të ecë e të marrë oksigjen. Dietat apo palestra përbëjnë zgjidhje jetëshkurtra, të ngjashme me lyerjen e çngjyerjen e flokëve.

Këto përfundime nuk janë të mbështetura në asgjë. I kam parë efektet në një vend tjetër të largët, të largët thjesht në sensin fizik sepse tashmë ndodhet kudo. I kam parë lagjet e izoluara në rrethinat e qytetit të populluar e tepër të ndotur që janë shtuar si kërpudha pas shiut – ndoshta këto të fundit nuk shihen në Tiranë ku nuk dëgjohen as zogj. Qendrat tregtare e zyrat nëpër autostrada janë gjithashtu një fenomen i njohur. U përpoqa të shpëtoja por, për ironi të fatit, u riktheva atje nga isha përpjekur të largohesha. Qyteti idillik i fëmijërisë, tashmë i zmadhuar e i shëmtuar për të nxënë gjithnjë e më tepër. E trishtuar, shoh lagjet e vilave nëpër kodra me emra amerikanë, siç janë vetë ato, ku fëmijët i kanë të gjithë lodrat e facilitetet e duhura por nuk kanë lirinë e as spontanitetin e fëmijërisë. Edhe shoqërinë e kanë të përcaktuar nga të ardhurat e prindërve, paçka se ata nuk mund ta dinë. Një lagje e izoluar nuk lejon  gabime kombinimesh shtresash e klasash nga të cilat, kur je i vogël, por edhe i madh, mund të marrësh kënaqësi dhe mësime. Megjithatë, pavarësisht se nuk e njoh më plotësisht, unë do t’i përkas qytetit edhe ai mua, përgjithmonë, pavarësisht formave të cunguara të secilit.

Kjo qartësi nuk sjell ndonjë kënaqësi tjetër, përveç ekzistencës të saj. Fiton qartësi, humb nostalgji. Qartësia është çmimi i fituar i largimit prej këtij qyteti dhe jetës në një tjetër. Kuptova dhe mund të vlerësoja edhe Amerikën, pikërisht për këtë dhuratë me dy presa dhe për të tjera vlera që nuk mund t’i shihja atje, ndërkohë që çdo aspekt i saj krahasohej me vendin parardhës. Me rikthimin në Tiranë, pashë fillimet e saj në një vend tjetër dhe kuptova, një herë e përgjithmonë, se njerëzit janë të njëjtë kudo e marrin formën që ju përgatitet nga jashtë. Kryesisht.

Qartësia shoqërohet me dhimbje, kaq mund ta them. Një shembull banal, por këta shpesh më ndihmojnë. Kohët e fundit, kam humbur çdo interes për të lexuar revista, një nga gjërat që, ndër vite, më ka dhënë më tepër kënaqësi se gjithçka tjetër, sidomos në Amerikë, ku mund të ulesh në librari e të shfletosh revista pa fund. Sa herë kisha nevojë të shihja diçka të bukur, për të mos menduar gjëra të shëmtuara, hapja një dhe kënaqesha me fotot e veshjeve, vendeve, përshkrimet e librave e filmave të rinj të cilët i prisja me dëshirë e kuriozitet të çmendur. Deri sa disa kohë më parë, kur, përkrah zëvendësimit të brezave, fillova të dalloja se fytyrat e reja që shihja ishin kryesisht fëmijët e brezit paraardhës. Pa dëshirë, perceptova gjithashtu se filma e librat e reklamuar i shërbejnë një lloj axhende të vendosur nga jashtë e nuk zgjidhen lirisht për bukurinë apo vlerën e tyre të mirëfilltë. Në botën mashkullore, kjo çmagjepse e imja do të përkthehej në zbulimin e të vërtetës se skuadra apo sportisti i preferuar paguhet për të humbur një lojë.

Sot, duke lexuar lajmin e një vrasje tjetër në masë në Amerikë, perceptova se kulmi i zhvillimit e qytetërimit, fundi, në një farë mënyre, bashkohet me fillimin barbar. Dhe, duke ju rikthyer fjalëve të Eliot për funde e fillime, mendova se ndoshta të gjithë ne e kuptojmë lindjen tonë e të gjithçkaje vetëm në fund, në momentin e vdekjes. Shpresoj që ky udhëtim të jetë i gjatë e plot kthesa të buta e devijime të këndshme. Për të arritur fundin, për tu rikthyer në fillim, duhet të përjetojmë pjesën midis, jetën tonë, të vetmen kohë që kemi për të kuptuar.

by Kleitia Vaso