by Kleitia Vaso

Kur isha e vogël dhe lexoja mitet e tragjeditë greke, ziliqare për jetët e perëndive të Olimpit dhe më pak e magjepsur me qëniet njerëzore, mendoja se rituali i sacrificës ishte më i tmerrshmi dhe i panevojshmi. Trajtimi sadist i njerëzve prej perëndive më dukej thjesht një lojë mizore, pa qëllim të caktuar e kuptim. Më saktë, çfarë për mua ishin teka të perëndive për t’u argëtuar dhe për të përcaktuar dominancën e njërit apo tjetrit, njeriut mund t’i kushtonin mendjen dhe shpesh jetën. Pse duhet të sakrifikojë Agamemnoni Ifigjeninë, bijën e tij, për tu nisur në Trojë? Si mundet të zgjedhi dikush luftën mbi jetën e një njeriu të dashur? Prgjigja më e thjeshtë dhe më e vërtetë – pasi është çfarë ndodh– është që për Agamemnonin lufta, pushtimi, vendosja e dinjitetit në vend e shumë arsye të tjera peshojnë më tepër sesa mikrobota familjare.

Agamemnoni e merr të mirëqenë nënshtrimin ndaj forcave më të mëdha dhe reciprocitetin e marrëdhënies midis njeriut dhe jetës, perëndive, natyrës. Këto të fundit kërkojnë diçka në këmbim të një favori. Kërkesa nuk është domosdoshmërisht e barabartë me nderin e fituar por shkëmbimi ekziston. Fitorja ose humbja janë të varura nga dhimbja, durimi, pjesa që pranon të heqësh nga vetja për të marrë diçka. Sakrifica vendos ekuilibrin. Ndyshe nga Agamemnoni, ata që nuk sakrifikojnë, harrohen. Në çdo rast, sakrifica është e përafërt me cilësinë e jetës dhe intensitetin e të jetuarit, si edhe me emrin që lë ose s’lë pas. Tani i vlerësoj grekët e lashtë dhe paraardhësit e tyre për mësimet përgatitore mbi çdo gjë por, veçanërisht, mbi marrëdhënien jetë/perëndi/natyrë – njeri. Mbi të gjitha, ata kanë të drejtë për pabarazinë e kësaj marrëdhënieje.

Pas miteve greke dhe fëmijërisë, përballja e dytë teorike me konceptin e sakrificës ishte në një klasë letërsie me librin e stërkomplikuar të Roberto Calassos, Shkatërrimi i Kash-it (The Ruin of Kasch). Libri plot puzzle dhe fragmente trajton humbjen graduale të ritualit të sacrificës prej kohëve të lashta deri më sot. Nga një botë në të cilën ofrohet një gjë konkrete, fizike – njeri, kafshë– kemi lëvizur në një tjetër, shkruan Calasso ku sakrifica është simbolike, me shakanë më të madhe përdorimin e një letre që e kemi sajuar vetë – paranë – për të marrë gjëra shumë më tepër të vlefshme. Dhënia e një simboli – para ose edhe forma më abstrakte, karta – për të fituar leje për diçka tjetër ka eliminuar edhe një pjesë të madhe të kënaqësisë në marrje, do të thoja. Calasso e cilëson humbjen e këtij rituali si shkakun e degjenerimit ose kalbjes nga brenda të botës moderne.

Besoj se deri pak kohë më parë nuk e kam kuptuar sakrificën si ritual sepse nuk doja ta kuptoja. Si shumë të tjerë, mendoja se mund të isha e privilegjuar dhe, sigurisht, do të kishte një rrugë të tërthortë, një rënie shkurt për të marrë të gjitha të mirat pa sakrifikuar gjë nga vetja. Ose, pretendoja që po sakrifikoja diçka por duke e zgjedhur vetë çfarë mund të humbja për atë që po fitoja. Por ja që perënditë luajnë ende dhe gjithmonë me ne. Dinamika midis nesh dhe botës që na rrethon nuk ka ndryshuar në thelb. Ajo që sakrifikohet nuk përcaktohet nga ne por nga një mori elementësh thelbësorë e rrethanorë: qëllimet tona, fuqia dhe vërtetësia e dëshirave tona dhe ato të të tjerëve, fuqia e brendshme për të dhënë vërtet që të marrësh po ashtu. Sakrificat të cilat i përcaktojmë ne dhe janë lehtësisht të përballueshme – si heqja dorë nga një sasi parash për të blerë gjëra që gjithsesi nuk do na ngopin kurrë – do të na kënaqin për momentin, por pastaj do të gërryhemi prapë nga uria për një fitore të vogël që na kushton pak. Jemi bërë tregtarë sakrificash, duke u përpjekur të ulim edhe çmimin e perëndive. Sakrifica, origjina e biznesit. Por pavarësisht zërave që me raste deklarojnë të kundërtën, rrallëherë në mos asnjëherë janë gjërat e mira të lira –“nuk ka drekë pa çmim” (there’s no such thing as a free lunch) thonë amerikanët, me pak hipokrizi dhe mungesë besimi te ajo që thonë – por, me përjashtim të ndonjë fustani të blerë me ulje, është tërësisht e vërtetë.

by Kleitia Vaso