by Kleitia Vaso

Shpeshherë, duke lexuar një libër, parë një film, dëgjuar një këngë, ndonjë frazë ngulitet në mendjen time dhe përsëritet e ripërsëritet derisa gjej mënyrën e duhur për ta çliruar. Ishte pikërisht ky rasti me shprehjen, në dukje të thjeshtë, “zjarri i shenjtë” e përdorur me kursim por në momente kyçe të kryeveprës të Stendalit, e Kuqja dhe e Zeza. Kjo frazë mendohet nga Zhyljeni, protagonisti i romanit, në lidhje me ambicien dhe ëndërrat e tij për tu bërë një figurë që ndryshon rrjedhën e historisë si idhulli i tij, Napoleoni. Në një pikë zhvillimi të tij dhe të ngjarjes, Zhyljeni prezantohet me pyetjen e dilemën e përjetshme midis sigurisë dhe lirisë për të ëndërruar e ndoshta arritur. Siguria jetëgjatë por mediokre shfaqet në formën e një oferte pune nga shoku i tij, Fuké. Meqënëse premtimi i saj është një thirrje e parezistueshme për shumicën edhe Zhyljeni nuk mund ta injorojë por, përfundimisht, e refuzon sepse e ndjen që rehati i mëvonshëm do të shuajë dalëngadalë zjarrin e tij të shenjtë, dëshirën e tij konsumuese për të jetuar një jetë të jashtëzakonshme.

Më tepër se ambicies të zakonshme, zjarri i shenjtë i referohet flakës që ekziston brenda nesh kur lindim, por që gradualisht shuhet nga kërkesat dhe kufizimet e rrethanave të jetëve tona. Për shumicën dërrmuese, ëndrrat rezultojnë më të mëdha sesa përfundimi. Megjithatë, mbrojtja e flakës tonë është e brendshme po aq sa e jashtme. Mbi të gjitha, duhet ta ruajmë atë kundër dobësisë tonë, dembelizmit të thellë dhe të mirëfilltë që shpesh e maskon veten si mungesë mundësie, një nënshtrim më të “mençur” dhe të rehatshëm ndaj fatit.

Një skenë drejt fundit të filmit Nostalgjia nga Andrei Tarkovski e përfaqëson saktësisht dhe mrekullisht këtë ide. Skena tregon ecjen e gjatë dhe të mundimshme të protagonistit – një poet – nga njëri cep i një vaske termale te tjetri me një qiri të ndezur. E gjithë vëmendja, e gjitha forca e tij përqëndrohet tek ruajtja e zjarrit të pambrojtur, flakës të dobët dhe të paqëndrueshme – e cila këtu simbolizon brishtësinë e jetës njerëzore – nga shuarja e përjetshme. Por, kjo ndodh, dhe poeti duhet ta rindezi dhe të rifillojë. Skena tregon të gjithë mundimin e tij dhe për këtë, është e vështirë për tu parë, por ajo, pa dyshim, transmeton qartazi se kjo flakë është e vetmja gjë që kemi, për të mbrojtur.

Përditë, japim, lëmë, shpërndajmë pjesë të vetes në vende e njerëz të ndryshëm; shpeshherë, në aktivitete dhe eksperienca që nuk meritojnë gjithë përpjekjet tona. E dorëzojmë këtë flakë me vullnet të lirë, ndoshta, sepse nuk dimë çfarë të bëjmë me të; në punë të cilat thjesht nuk i urrejmë, me njerëz për të cilët nuk jemi të qartë nëse na kuptojnë, në takime gjysmë të detyrueshme e raste formale në të cilat e gjithë qenia jonë duhet të – dhe ndonjëherë ndodh – revoltohet kundër padrejtësisë të shkaktuar. Për të mbijetuar pa shumë plagë, e shtypim këtë revoltë të brendshme dhe vazhdojmë rutinën, gjithnjë e më pak të dhimbshme e revoltuese, por vetëm gjysmë të gjallë, thuajse të fikur.

Shpeshherë, në të shkuarën dhe veçanërisht në Amerikë, njerëz të ndryshëm më kanë pyetur se cili është pasioni im, çfarë dua të bëj, pyetje të kësaj natyre. Më kujtohet që përgjigja ka qenë gjithmonë e vështirë sepse, për një kohë të gjatë, ndjehesha ambivalente për shumicën e gjërave dhe ngarjeve që më kishin ndodhur dhe mund të më ndodhnin; mund t’i kisha zgjedhur ose jo, i doja, pse jo, aq jashtë sa edhe brenda. Në fakt, shpesh përfundoja në shpjegime të zgjatura dhe të spërdredhura që përpiqeshin – shpesh, pa sukses – të fshihnin një qartësi që nuk e kisha. E vetmja gjë që dija me siguri ishte që diçka e brendshme më shtynte vazhdimisht të zgjidhja aktivitete, lëndë, gjëra, njerëz që kishin më shumë lidhje me kënaqësinë se detyrën, me synime shpirtërore më shumë se pragmatike. Por, edhe këto i grumbulloja në mënyrë pasive pa ndonjë qëllim të caktuar, deri së fundmi.

Dëshira ime për të shkruar është shfaqur në forma të ndryshme por kryesisht si një bezdi gërryerse me veten për mungesën e një aktiviteti konkret që do të mund të shfrytëzonte dhe përfshinte të gjitha ato shtresa informacioni të përthithura prej meje me uri por pasivisht gjatë viteve. Kjo pakënaqësi konstante por e neglizhuar gjente mënyra për tu shafqur dhe për tu shmangur në çdo formë përveç asaj që kërkonte fokus dhe displinë nga vetë unë. Në vend që ta zgjidhja këtë nyje duke kërkuar brenda vetes, shpërndahesha në një mijë drejtime të cilat nuk më çonin askund por më lodhnin mjaftueshëm për të mos patur kohë dhe energji për të menduar. Por, shpërqëndrimet nuk të çojnë shumë larg; menjëherë pasi kënaqesha ose mërzitesha me diçka, ndjehesha e uritur përsëri për një përmbushje, një emocion, një çlirim.

Ditët kur shkrova esetë fillestare, në formën e tyre bruto dhe të paplotë, por spontane dhe të natyrshme në përmbajtje e formë, ishin disa nga ditët e mia më të mira. Megjithëse nuk jam e qartë për të ardhmen dhe fatin e tyre në lidhje me njerëzit e tjerë, më në fund, ndjeva se gjeta një mënyrë për të konkretizuar të gjithë kuriozitetin dhe eksperiencën time – letrare, artistike, reale – deri më sot pa qëllim, të paplanifikuar. Më e rëndësishmja, shkrimi më ka ofruar një motiv për të jetuar përtej sipërfaqes, për të vëzhguar veten dhe botën me vëmendje, për të qenë aktive mendërisht, për të ndjerë e përjetuar, dëshira dhe veprime që gjithmonë kanë ekzistuar por asnjëherë që të më përkisnin tërësisht dhe vetëm mua. Jo pronësi përjetimesh, ndjenjash e mendimesh, në këtë rast, por krijimi i një zone ku të tjerët janë të nevojshëm veç si energji e paprekshme dhe ekzekutimi varet nga unë.

Shpresoj të mos lodhem shpejt si Zhyljeni dhe të mos lejoj të tjerët ose, veten, më tepër, të shuajë, si pa dashur, zjarrin e shenjtë. Të gjithë kemi momente mosbesimi tek vetja por çfarë më jep shpresë se këtë rradhë nuk do të lodhem, është natyra e të shkruarit si një proces pa fund – gjithmonë mund të përmirësohet, të eksperimentohet, të eksplorohet. Shpresoj dhe besoj se nuk do ta gënjej veten dhe nuk do të përdor kërkesa dhe detyra në dukje më urgjente, por që kërkojnë më pak nga unë, për ta shmangur. Dhe, gjithmonë duke patur frikë nga vetja e duke e kuptuar dorëzimin eventual të Zhyljenit shume mirë, shpresoj që rreshtat e famshëm të poetit Dilan Tomas “Tërbohu, tërbohu kundër shuarjes së dritës” do të më buçasin në kokë dhe ndihmojnë siç më ka ndihmuar gjithmonë bukuria dhe fuqia e fjalëve.

by Kleitia Vaso